Keurmerk
EU-biologisch (Skal): wat het voor de dieren betekent
EU-biologisch (Skal) staat in onze tabel bij 6 producten (kip, eieren, zuivel, varkensvlees, rundvlees en vis). Bijvoorbeeld bij kip: voor 7 van de 7 vragen is een niveau vastgelegd, 1 daarvan op niveau 3 of hoger.
EU-biologisch (Skal): Kip
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk (Skal) | 1 | 1 | 2-3 | 2 | 3 | n/a | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 1
Kip in de Nederlandse winkel komt van dieren die jong geslacht zijn. Gangbare vleeskuikens gaan na 35 tot 42 dagen naar het slachthuis, Beter Leven 1 en 2 sterren na 56 dagen, Beter Leven 3 sterren na 81 dagen, biologisch na 70 tot 81 dagen.
- Moeder en jong: Niveau 1
Elk vleeskuiken komt uit in een broederij en ontmoet zijn moeder nooit. Dat geldt voor het wettelijk minimum, voor Beter Leven, voor biologisch en voor Demeter.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 2 tot 3
Afhankelijk van de boerderij niveau 2 tot 3. Alleen niveau 2 is gegarandeerd (Zich omdraaien en zich helemaal uitstrekken).
- Ligplek: Niveau 2
Alle normen voor kip geven een droge, schone plek op strooisel, van het wettelijk minimum tot Demeter.
- Buiten: Niveau 3
Beter Leven 2 en 3 sterren laten kippen elke dag naar buiten, uiterlijk vanaf dag 28, minstens 8 uur, tenzij vorst of slecht weer de openingen dichthoudt. Biologische, EKO- en Demeter-kippen mogen gegarandeerd op de meeste dagen naar buiten, gedurende minstens een derde van hun leven. Ook dat telt als dit niveau.
- De laatste reis: Niveau 1
Volgens de wet en de biologische regels mag een kip ver worden vervoerd. Voor pluimveetransport bestaat in het EU-recht geen maximale tijd.
- De dood: Niveau 2
Alle kippen worden vóór de dood verdoofd, dus de dood komt snel, maar angst en stress vóór de verdoving zijn niet uitgesloten. Bij het elektrische waterbad wordt de kip eerst levend ondersteboven in een beugel gehangen en daarna door het bad gehaald. Bij CO2-verdoving raakt ze eerst bewusteloos en wordt ze pas daarna opgehangen.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk (Skal) | € 30,28 per kg | € 30,28 tot € 31,19 | biologische kipfilet, n=3, gezien op 22.11.2026 Albert Heijn (AH Biologisch Kipfilet 2 stuks), Jumbo (Biologische Kipfilet 1 stuk), PLUS (Biologisch PLUS Kipfilet 2 stuks) |
EU-biologisch (Skal): Eieren
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk, eiercode 0 (Skal) | 2 | 1 | 3 | 3 | 3-4 | 3 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 2
Een legkip is volgroeid als ze begint te leggen en wordt gedood als de opbrengst daalt. Elke norm voor eieren staat op dit niveau.
- Moeder en jong: Niveau 1
Geen enkele legkip ziet ooit haar kuikens. Kuikens komen uit in een broederij. Zo begon ook elke kip achter de eieren in de winkel.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 3
EU-biologisch, EKO en Demeter: hooguit 6 kippen per vierkante meter in de stal, met een uitloop van 4 m² per kip. Dat haalt dit niveau.
- Ligplek: Niveau 3
Scharreleieren, eieren van vrije uitloop, Beter Leven en biologisch: strooisel op minstens een derde van de vloer en zitstokken, 15 cm per kip.
- Buiten: Niveau 3 tot 4
Afhankelijk van de boerderij niveau 3 tot 4. Alleen niveau 3 is gegarandeerd (Een paar dagen per week).
- Ingrepen: Niveau 3
Wet, eiercodes 3, 2 en 1, Beter Leven 1 en 2 sterren, EU-biologisch en EKO: de snavel blijft zitten, tenzij een dierenarts anders besluit.
- De laatste reis: Niveau 1
Volgens de wet en bij de meeste keurmerken mag een afgedankte legkip urenlang worden vervoerd. De Europese pluimveeregel kent geen tijdslimiet.
- De dood: Niveau 2
Elke afgedankte legkip wordt verdoofd. Angst en stress vóór de verdoving zijn niet uitgesloten.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk, eiercode 0 (Skal) | € 4,60 per 10 eieren | biologische eieren, omgerekend vanuit de prijs per ei, n=3, gezien op 22.11.2026 Albert Heijn (AH Biologisch Eieren S M L 10 stuks), Jumbo (Biologisch Witte Eieren S/M/L 10 stuks), PLUS (Biologisch PLUS Eieren 10ST) |
EU-biologisch (Skal): Zuivel
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk (Skal) | 2 | 1 | 1-2 | 3 | 3 | 2 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 2
Een melkkoe wordt op vijf tot zes jaar gedood, jong voor een koe, zodra de melkproductie en de gezondheid achteruitgaan. Elke norm voor zuivel staat op dit niveau.
- Moeder en jong: Niveau 1
In de Nederlandse melkveehouderij wordt het kalf kort na de geboorte bij de koe weggehaald. De wet, Beter Leven (1 tot 3 sterren), biologisch, EKO en Demeter garanderen niet meer. Ook PlanetProof heeft geen regel over koe en kalf.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 1 tot 2
Afhankelijk van de boerderij niveau 1 tot 2. Alleen niveau 1 is gegarandeerd (Opstaan en weer gaan liggen).
- Ligplek: Niveau 3
EU-biologisch, EKO en Demeter: een dichte ligruimte zonder roosters, met ruim stro.
- Buiten: Niveau 3
Beter Leven, biologisch, EKO en Demeter: koeien grazen een deel van het jaar. Beter Leven 1 ster: minstens 120 dagen per jaar 6 uur per dag in de wei, 2 sterren 150 dagen 8 uur, 3 sterren 180 dagen 8 uur. PlanetProof: ook minstens 120 dagen van 6 uur, of 120 dagen met samen 720 uur.
- Ingrepen: Niveau 2
Alleen als de dieren elkaar anders kunnen verwonden. Beter Leven en EKO staan het onthoornen van elk kalf toe, maar alleen met anesthesie en pijnstilling. EU-biologisch staat het per geval toe onder dezelfde voorwaarde. Demeter begint op dit niveau.
- De laatste reis: Niveau 1
Volgens de wet en de biologische regels mag een koe een hele dag worden vervoerd. Runderen mogen 8 uur worden vervoerd, en langer in goedgekeurde voertuigen (14 uur plus rust, en dat mag herhaald worden). PlanetProof stelt geen regel voor transport.
- De dood: Niveau 2
Elke koe wordt verdoofd met een penschiettoestel. Angst vóór het schot is niet uitgesloten.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk (Skal) | € 1,79 per liter | biologische halfvolle melk, n=2, gezien op 22.11.2026 Jumbo (Arla Bio Halfvolle Melk 1 L), PLUS (Arla Bio halfvolle melk 1 L) |
EU-biologisch (Skal): Varkensvlees
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk (Skal) | 1 | 2 | 1-2 | 3 | 3 | 2 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 1
Een vleesvarken wordt geslacht als het ongeveer zes maanden oud is en ongeveer 120 kg weegt. We vonden geen Nederlandse wet of keurmerk met een minimumleeftijd, dus dit geldt voor elke norm voor varkensvlees.
- Moeder en jong: Niveau 2
De big zoogt ongeveer vier tot zes weken. De wet zegt minstens 28 dagen. Bij Beter Leven worden biggen gemiddeld met 28 dagen gespeend bij 1 ster (bindend uiterlijk vanaf 2 mei 2027), met 35 dagen bij 2 sterren en met 42 bij 3 sterren. EU-biologisch geeft de voorkeur aan 40 dagen moedermelk.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 1 tot 2
Afhankelijk van de boerderij niveau 1 tot 2. Alleen niveau 1 is gegarandeerd (Opstaan en weer gaan liggen).
- Ligplek: Niveau 3
Een droge, zachte plek met stro: Beter Leven 2 en 3 sterren eisen een vloer die minstens 50 procent dicht is en met stro is ingestrooid. EU-biologisch en Demeter eisen ook een ingestrooide, dichte ligruimte.
- Buiten: Niveau 3
Op sommige dagen buiten of in een uitloop: EU-biologisch eist een buitenruimte onder open hemel, 1,0 m² bij 85 tot 110 kg, en Demeter buitenlucht met mogelijkheid om te wroeten. Beter Leven 3 sterren begint hier en haalt het volgende niveau.
- Ingrepen: Niveau 2
Alleen als de dieren elkaar anders kunnen verwonden: Beter Leven 1 ster verbiedt castratie en routinematig couperen (vanaf 2030 helemaal niet meer). Beter Leven 3 sterren, EU-biologisch, EKO en Demeter staan castratie toe onder anesthesie met pijnstilling, en dat telt hier.
- De laatste reis: Niveau 1
Na een lange reis, misschien een hele dag: de EU-wet staat 8 uur toe voor varkens en 24 uur in goedgekeurde voertuigen met water. EU-biologisch en Demeter zeggen alleen dat het transport kort moet blijven, zonder getal.
- De dood: Niveau 2
Verdoofd vóór het ontbloeden: toegestane methoden zijn onder meer elektrische verdoving en gas met meer dan 40 procent CO2. Angst vóór en tijdens de verdoving is niet uitgesloten. Beter Leven eist verdoving in het slachthuis.
EU-biologisch (Skal): Rundvlees
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk (Skal) | 1-2 | 1 | 1-2 | 3 | 3 | 2 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 1 tot 2
Afhankelijk van de boerderij niveau 1 tot 2. Alleen niveau 1 is gegarandeerd (Tot het groot genoeg is om gebruikt te worden. Het kan dan nog heel jong zijn).
- Moeder en jong: Niveau 1
Het kalf wordt binnen enkele uren of dagen van zijn moeder gescheiden. De Nederlandse wet verbiedt dat niet, en het is gebruikelijk bij kalveren uit melkveebedrijven, ook biologische: EU-biologisch geeft de voorkeur aan 90 dagen moedermelk, maar eist niet dat het kalf bij de koe blijft. Bij kalfsvlees wordt het kalf direct na de geboorte of binnen enkele dagen bij zijn moeder weggehaald, en het gaat al jong van het melkveebedrijf weg. In de praktijk gaan kalveren vanaf een leeftijd van 14 dagen naar vleeskalverbedrijven. Beter Leven staat dat toe vanaf 28 dagen (1 en 2 sterren) en vanaf 3 maanden (3 sterren). Alle normen voor kalfsvlees staan hier.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 1 tot 2
Afhankelijk van de boerderij niveau 1 tot 2. Alleen niveau 1 is gegarandeerd (Opstaan en weer gaan liggen).
- Ligplek: Niveau 3
Een droge, zachte plek met stro: Beter Leven eist genoeg stro of vergelijkbaar natuurlijk strooisel, zodat alle runderen droog en schoon liggen (norm H06A1). EU-biologisch eist een dichte ligruimte zonder roosters, met ruim stro. Bij kalfsvlees eist Beter Leven 3 sterren een vloer die overal is ingestrooid met stro of een vergelijkbaar materiaal.
- Buiten: Niveau 3
Op sommige dagen buiten of een deel van het jaar in de wei: weidegang bij Beter Leven 150 dagen van 8 uur of 115 dagen dag en nacht (1 ster), 180 dagen van 12 uur of 135 dagen (2 sterren), 210 dagen van 12 uur of 160 dagen (3 sterren). Bij 3 sterren krijgen stieren ouder dan een jaar een vaste uitloop van 30 m². EU-biologisch eist weidegang wanneer de omstandigheden dat toelaten. Bij kalfsvlees moeten kalveren ouder dan 14 weken bij 3 sterren permanent toegang hebben tot een weide, tenzij het weer of de bodem dat verhindert.
- Ingrepen: Niveau 2
Alleen als de dieren elkaar anders kunnen verwonden. Beter Leven staat onthoornen alleen toe onder de leeftijd van 2 maanden met anesthesie en 3 dagen pijnstilling, en castratie onder anesthesie. EU-biologisch en EKO staan onthoornen per geval toe met anesthesie en pijnstilling, en castratie onder dezelfde voorwaarde. Demeter staat castratie van kalveren toe. Geen enkele norm voor kalfsvlees haalt dit niveau.
- De laatste reis: Niveau 1
Na een lange rit: de EU-wet staat 8 uur toe voor runderen, en langer in goedgekeurde voertuigen met rustpauzes. EU-biologisch en Demeter zeggen alleen dat het transport kort moet worden gehouden. Bij kalfsvlees moeten niet-gespeende kalveren na 9 uur reizen een uur rusten en mogen daarna nog 9 uur reizen. Kalveren jonger dan 10 dagen mogen niet over meer dan 100 km worden vervoerd.
- De dood: Niveau 2
Verdoofd voordat het dier wordt uitgebloed, met een penschiettoestel. Angst vóór het schot is niet uitgesloten. Beter Leven eist verdoving in het slachthuis. Biologisch en Demeter eisen snelle, effectieve verdoving. Dit geldt ook voor kalveren.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk (Skal) | € 17,98 per kg | biologisch rundergehakt, n=3, gezien op 22.11.2026 Albert Heijn (AH Biologisch Rundergehakt 500g), Jumbo (Biologisch Rundergehakt 500 g), PLUS (Biologisch PLUS Rundergehakt 500 g) |
EU-biologisch (Skal): Vis
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| EU-biologisch keurmerk, gekweekte vis (Skal) | 1 | 1 | 2-3 | 1 | 1 | 2 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 1
De vis wordt gevangen of geoogst zodra hij groot genoeg is voor de markt. Schol kan tot 50 jaar oud worden, tong 26 en haring 25 (FishBase). We vonden geen cijfer over de leeftijd waarop ze worden gevangen. Geen wet of keurmerk die we lazen stelt een leeftijd voor kweekvis, dus elke rij met kweekvis staat hier, ook ASC-zalm uit Noorwegen en biologische vis. Ook wilde vis begint hier, want hij kan jong worden gevangen.
- Moeder en jong: Niveau 1
De eieren worden bij de ouderdieren weggehaald en uitgebroed in een broederij, en de jongen ontmoeten hun ouders nooit. EU-biologisch eist jonge vis van biologische ouderdieren. Noch de Nederlandse noch de Noorse wet heeft hierover een regel, dus de wet staat hier, en ASC-zalm en biologische vis ook.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 2 tot 3
Afhankelijk van de boerderij niveau 2 tot 3. Alleen niveau 2 is gegarandeerd (Zich omdraaien en zich helemaal uitstrekken).
- Ligplek: Niveau 1
Een eenvoudige plek: vis in tanks of netkooien heeft geen ligplek in de gebruikelijke zin. Noch de Nederlandse noch de Noorse wet heeft een regel, dus de wet staat hier, en ASC-zalm en biologische vis ook.
- Buiten: Niveau 1
Een tank in een hal met kunstlicht. EU-biologisch verbiedt gesloten recirculatiesystemen, behalve in broederijen. De Nederlandse wet heeft geen regel over waar kweekvis wordt gehouden, en we vonden geen bron over waar de biologische vis in de winkel wordt gekweekt, dus biologische vis staat hier. Zalm met en zonder ASC wordt in Noorwegen gekweekt in open netkooien in zee (niveau 3).
- Ingrepen: Niveau 2
Alleen als de dieren elkaar anders kunnen verwonden. Biologische vis staat hier: de EU-regels voor biologisch staan ingrepen alleen per geval toe, en we vonden geen bron over waar de biologische vis in de Nederlandse winkels wordt gekweekt.
- De laatste reis: Niveau 1
Na een lange rit: de EU-regels voor transport stellen geen tijdslimiet voor vis, en de Noorse transportregels ook niet. De wet staat hier, en ASC en biologisch ook.
- De dood: Niveau 2
Verdoofd vóór het doden, maar angst vooraf is mogelijk: EU-biologisch eist onmiddellijke bewusteloosheid, de Nederlandse wet eist dat paling wordt verdoofd en de Noorse wet eist dat kweekvis wordt verdoofd. Zalm uit Noorwegen staat hier, met of zonder ASC: de strengere ASC-regels gelden pas vanaf mei 2028 voor alle bedrijven.
Meer hierover
- Wettelijk minimum vs EU-biologisch (Skal)
- Eiercodes (kooi, scharrel, vrije uitloop) vs EU-biologisch (Skal)
- Beter Leven (Dierenbescherming) vs EU-biologisch (Skal)
- Beter voor Natuur & Boer (Albert Heijn) vs EU-biologisch (Skal)
- PlanetProof / On the way to PlanetProof vs EU-biologisch (Skal)
- EU-biologisch (Skal) vs EKO
- EU-biologisch (Skal) vs Demeter
- EU-biologisch (Skal) vs Wilde vis zonder keurmerk
- EU-biologisch (Skal) vs MSC (wild gevangen vis)
- EU-biologisch (Skal) vs ASC (gekweekte vis)
- Kip: alle keurmerken vergeleken
- Eieren: alle keurmerken vergeleken
- Zuivel: alle keurmerken vergeleken
- Varkensvlees: alle keurmerken vergeleken
- Rundvlees: alle keurmerken vergeleken
- Vis: alle keurmerken vergeleken
Bronnen
- Verordening (EU) 2018/848, bijlage II deel II (veehouderij), oorspronkelijke tekst
- Beter Leven, pagina over vleeskuikens
- Wageningen Social & Economic Research, Pluimveevleessector in Nederland (Van Horne, Benus), december 2025, tabel 1
- Kip in Nederland (site van de Nederlandse pluimveevleesketen), veelgestelde vragen, slachtleeftijd per soort vleeskuiken
- Skal Biocontrole, Slachtleeftijd pluimvee (minimale slachtleeftijd voor biologisch pluimvee; een langzaam groeiend ras betekent hoogstens 40 g groei per dag)
- Beter Leven Vleeskuikens 1 ster v5.2, 2 sterren v2.2, 3 sterren v2.2 (ZW, geldig vanaf 2 januari 2023)
- Internationale Demeter Biodynamic Standard (stand september 2025), paragrafen 6.3.5.1, 6.3.5.3, 6.3.5.4, 6.3.6.5, 6.3.10, bijlage 7
- Uitvoeringsverordening (EU) 2020/464, artikelen 2, 9, 22 en bijlagen I en II
- Richtlijn 2007/43/EG van de Raad (vleeskuikens): strooisel in de bruikbare ruimte, artikel 2
- Verordening (EG) nr. 1/2005, bijlage I hoofdstuk V punten 1.2, 1.4, 2.1
- Verordening (EG) nr. 1099/2009, artikel 4, lid 1 en artikel 4, lid 4 (verdovingsplicht voor zoogdieren en vogels); artikel 1, lid 1: voor vissen geldt alleen artikel 3, lid 1 (vermijdbare pijn, stress of lijden besparen), dus het EU-recht kent geen verdovingsplicht voor vissen
- Beter Leven slachterij: Verklaring verdoofd slachten v2.0 (8 maart 2024) en de documenten Zelfevaluatie slachterij (juli 2023)
- Tweede Kamer, Kamerstuk 36915-XIV nr. 6 (antwoorden op de landbouwbegroting 2026, gepubliceerd op 23 april 2026), vragen 111 tot en met 114 over de verdovingsmethoden in 2025
- Wageningen Economic Research, Nota 2024-090 (Bondt, Van Horne), september 2024, tabel 3.1 (KWIN Veehouderij 2023-2024), paragraaf over de leeftijd van leghennen
- Richtlijn 1999/74/EG van de Raad (leghennen), artikel 4 en artikel 3
- Beter Leven Leghennen 1 ster v3.2, 2 sterren v3.2, 3 sterren v2.2 (ZW, 1 november 2024)
- Gedelegeerde Verordening (EU) 2023/2465 van de Commissie, handelsnormen voor eieren, bijlage II, punt 1
- Wet dieren art. 2.8 (lichamelijke ingrepen verboden, tenzij diergeneeskundig nodig of bij besluit aangewezen) met Besluit diergeneeskundigen art. 2.2 (pluimvee; de snavelbehandeling is vanaf 1 september 2018 uitgefaseerd en kan nu alleen nog onder de tijdelijke vrijstelling in Regeling diergeneeskundigen art. 7.3, die voor leghennen op 1 januari 2019 is geëindigd, zie stcrt), 2.3 (varkens: castratie, staart couperen tot 4 dagen, tanden slijpen tot 7 dagen, de laatste twee alleen als er verwondingen zijn gezien en andere maatregelen niet hielpen), 2.4 (runderen: onthoornen, neusring bij fokstieren), 2.7 (geen onnodige pijn)
- Staatscourant 2023, 18697 (Regeling van 3 juli 2023, nieuwe tekst van Regeling diergeneeskundigen art. 7.3, lid 2) en Staatscourant 2026, 22570 (Regeling van 19 juni 2026, verschuift 1 september 2026 naar 1 september 2029)
- Beter Leven, pagina over leghennen
- CRV (Coöperatie CRV), Bedrijven en koeien in cijfers, rij 2026 van de afvoertabel
- Wageningen Livestock Research, Rapport 1134, Feiten en cijfers over de Nederlandse veehouderijsectoren 2018 (Van der Peet e.a.), paragrafen over melkkoeien, varkens en vleesstieren
- Gosselink, Bos, Bokma, Groot Koerkamp (ASG Wageningen UR), “Oudere koeien voor een duurzame houderij”, V-focus, augustus 2008
- On the way to PlanetProof Melk, criteria M.3.0 (SMK, geldig vanaf 1 januari 2025, update van juni 2026 met besluiten tot 18 juni 2026), criteria 4.1, 4.9, 4.11, 4.13, 4.14, 4.17.1 en bijlage 2 (sectorafspraken)
- Beter Leven Melkrund 1 ster v2.1, 2 sterren v1.1, 3 sterren v2.1 (ZW, 3 februari 2025)
- Beter Leven, pagina over melkkoeien
- Van Hall Larenstein (Hopster, Bergsma, Biewenga) voor De Duurzame Zuivelketen, 13 april 2016, enquête onder 534 Nederlandse melkveehouders
- Besluit houders van dieren (Wettenbank BWBR0035217), artikelen 1.6, 1.11, 1.20, 2.2 tot en met 2.5, 2.12, 2.17, 2.28, 2.30-2.46, 2.50, 2.71, 5.1, 5.10 en 5.11
- EKO: Normen Rundveezuivel (versie 15 oktober 2023), Aanvullende Normen Biologische Zuivel (De Natuurweide, 15 februari 2023), EKO Ambities (niet bindend)
- NVWA-BuRO, Risicobeoordeling Roodvlees- en Grofwildketen 2024, hoofdstuk 10 Dierenwelzijn slachthuis, paragraaf 10.1.1.1
- CBS StatLine tabel 7123slac: Vleesproductie, aantal slachtingen en geslacht gewicht per diersoort (jaarcijfers 2024 en 2025, 2025 voorlopig)
- Beter Leven Varkens 1/2/3 sterren v3.1 (ZW, geldig vanaf 2 mei 2026)
- Beter Leven-consumentenpagina: Varkens
- Beter Leven Runderen 1 ster v2.2, 2 sterren v2.2, 3 sterren v1.2 (ZW, 1 september 2024)
- Beter Leven Kalveren 1 ster v2.0, 2 ster v2.0, 3 ster v1.0 (ZW, 1 december 2022)
- Beter Leven-consumentenpagina: Vleeskalveren
- Dierenbescherming, dossier kalverentransporten
- FishBase: schol (Pleuronectes platessa), hoogste gemelde leeftijd
- FishBase: tong (Solea solea), hoogste gemelde leeftijd
- FishBase: Atlantische haring (Clupea harengus), hoogste gemelde leeftijd
- CBS StatLine tabel 83622NED: Visserij en aquacultuur, hoeveelheid vis, schaal- en schelpdieren (jaarcijfers 2024, definitief)
- Akvakulturdriftsforskriften (FOR-2008-06-17-822), Noorse regels voor aquacultuur, par. 25, 31 en 34, zoals gelezen voor onze tabel van Noorwegen
- ASC Farm Standard V1.0.1A2 (augustus 2026), indicatoren 4.1.1.12, 4.1.3.2 tot en met 4.1.3.6
- Forskrift om næringsmessig transport av dyr (FOR-2012-02-08-139), Noorse regels voor diertransport, zoals gelezen voor onze tabel van Noorwegen
- Dyrevelferdsloven (LOV-2009-06-19-97), Noorse dierenwelzijnswet, zoals gelezen voor onze tabel van Noorwegen