Hoe leeft mijn eten?
Nederland
NLEN

Keurmerk

Wettelijk minimum: wat het voor de dieren betekent

Laatst bijgewerkt: november 2026

Wettelijk minimum staat in onze tabel bij 5 producten (kip, zuivel, varkensvlees, rundvlees en vis). Bijvoorbeeld bij kip: voor 7 van de 7 vragen is een niveau vastgelegd, 0 daarvan op niveau 3 of hoger.

Wettelijk minimum: Kip

NormLevensduurMoeder en jongBewegingsvrijheidLigplekBuitenIngrepenDe laatste reisDe dood
Wettelijk minimum (Nederland en EU)11121n/a12

Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.

Levensduur: Niveau 1

Kip in de Nederlandse winkel komt van dieren die jong geslacht zijn. Gangbare vleeskuikens gaan na 35 tot 42 dagen naar het slachthuis, Beter Leven 1 en 2 sterren na 56 dagen, Beter Leven 3 sterren na 81 dagen, biologisch na 70 tot 81 dagen.

Moeder en jong: Niveau 1

Elk vleeskuiken komt uit in een broederij en ontmoet zijn moeder nooit. Dat geldt voor het wettelijk minimum, voor Beter Leven, voor biologisch en voor Demeter.

Bewegingsvrijheid: Niveau 1

Bij het wettelijk minimum kunnen vleeskuikens staan en liggen. Volgens de wet mogen tot 33 kilo kip op één vierkante meter staan, en onder voorwaarden tot 39 of 42.

Ligplek: Niveau 2

Alle normen voor kip geven een droge, schone plek op strooisel, van het wettelijk minimum tot Demeter.

Buiten: Niveau 1

Bij het wettelijk minimum hoeft een vleeskuiken nooit naar buiten. De stal hoeft zelfs geen daglicht te hebben. Een bedrijf met 1 ster dat nog uitstel heeft voor de overdekte uitloop, kan hier tot eind 2028 staan.

De laatste reis: Niveau 1

Volgens de wet en de biologische regels mag een kip ver worden vervoerd. Voor pluimveetransport bestaat in het EU-recht geen maximale tijd.

De dood: Niveau 2

Alle kippen worden vóór de dood verdoofd, dus de dood komt snel, maar angst en stress vóór de verdoving zijn niet uitgesloten. Bij het elektrische waterbad wordt de kip eerst levend ondersteboven in een beugel gehangen en daarna door het bad gehaald. Bij CO2-verdoving raakt ze eerst bewusteloos en wordt ze pas daarna opgehangen.

Wettelijk minimum: Zuivel

Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.

Levensduur: Niveau 2

Een melkkoe wordt op vijf tot zes jaar gedood, jong voor een koe, zodra de melkproductie en de gezondheid achteruitgaan. Elke norm voor zuivel staat op dit niveau.

Moeder en jong: Niveau 1

In de Nederlandse melkveehouderij wordt het kalf kort na de geboorte bij de koe weggehaald. De wet, Beter Leven (1 tot 3 sterren), biologisch, EKO en Demeter garanderen niet meer. Ook PlanetProof heeft geen regel over koe en kalf.

Bewegingsvrijheid: Niveau 1

Het wettelijk minimum blijft op dit niveau. De Nederlandse wet staat toe dat een koe wordt vastgebonden, zolang ze genoeg ruimte heeft voor haar behoeften. EU-biologisch, EKO en Demeter staan kleine bedrijven toe koeien vast te binden, daarom beginnen ze op dit niveau.

Ligplek: Niveau 1

Een eenvoudige, droge plek. Het wettelijk minimum staat hier: de Nederlandse wet heeft geen regel over de ligplek van volwassen runderen, en een wet die zwijgt telt als 1.

Buiten: Niveau 1

Volgens de Nederlandse wet hoeft een melkkoe helemaal niet naar buiten.

Ingrepen: Niveau 1

Volgens de Nederlandse wet mag onthoornen zonder diergeneeskundige noodzaak: een houder mag het zelf doen bij kalveren jonger dan 4 weken. PlanetProof voegt geen eigen regel over onthoornen toe.

De laatste reis: Niveau 1

Volgens de wet en de biologische regels mag een koe een hele dag worden vervoerd. Runderen mogen 8 uur worden vervoerd, en langer in goedgekeurde voertuigen (14 uur plus rust, en dat mag herhaald worden). PlanetProof stelt geen regel voor transport.

De dood: Niveau 2

Elke koe wordt verdoofd met een penschiettoestel. Angst vóór het schot is niet uitgesloten.

Prijzen

NormdoorsneespreidingWaar de prijs voor geldt
Wettelijk minimum (Nederland en EU)€ 1,29 per literhalfvolle melk, geen keurmerk genoemd op de productpagina, n=1, gezien op 22.11.2026
PLUS (Halfvolle melk 1 L)

Wettelijk minimum: Varkensvlees

Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.

Levensduur: Niveau 1

Een vleesvarken wordt geslacht als het ongeveer zes maanden oud is en ongeveer 120 kg weegt. We vonden geen Nederlandse wet of keurmerk met een minimumleeftijd, dus dit geldt voor elke norm voor varkensvlees.

Moeder en jong: Niveau 2

De big zoogt ongeveer vier tot zes weken. De wet zegt minstens 28 dagen. Bij Beter Leven worden biggen gemiddeld met 28 dagen gespeend bij 1 ster (bindend uiterlijk vanaf 2 mei 2027), met 35 dagen bij 2 sterren en met 42 bij 3 sterren. EU-biologisch geeft de voorkeur aan 40 dagen moedermelk.

Bewegingsvrijheid: Niveau 1

Opstaan en gaan liggen: volgens de wet krijgt een varken van 85 tot 110 kg 0,8 m², een vierkant van ongeveer 89 cm. Boven 110 kg is het 1,0 m². Beter Leven 1 ster geeft gemiddeld 0,9 m² in groepen van 40 of meer, en geen varken minder dan 0,85 m². De zeug telt bij deze vraag ook mee: waar ze rond de geboorte in een kraamhok mag worden gehouden, begint de norm op dit niveau. Dat geldt voor Beter Leven (5 dagen bij 1 en 2 sterren, 3 dagen bij 3 sterren), EU-biologisch en EKO (de beweging mag voor korte perioden worden beperkt) en Demeter (tot 14 dagen).

Ligplek: Niveau 1

Een eenvoudige, droge plek: de wet zegt alleen dat de vloer niet helemaal uit roosters mag bestaan (met uitzonderingen voor gespeende biggen) en dat minstens 40 procent van het vloeroppervlak per varken dicht moet zijn.

Buiten: Niveau 1

Het varken komt nooit buiten. Een lichte stal is genoeg: de Nederlandse wet heeft voor varkens geen regel over buiten en Beter Leven 1 ster eist er geen.

Ingrepen: Niveau 1

Biggen mogen binnen 7 dagen zonder anesthesie worden gecastreerd en de staart mag tot dag 4 worden ingekort als er al verwondingen zijn gezien en andere maatregelen niet hielpen. Dit is het Nederlandse wettelijk minimum. Beter Leven 1 ster begint ook op dit niveau: het staat staart couperen toe als een dierenarts de noodzaak heeft vastgelegd.

De laatste reis: Niveau 1

Na een lange reis, misschien een hele dag: de EU-wet staat 8 uur toe voor varkens en 24 uur in goedgekeurde voertuigen met water. EU-biologisch en Demeter zeggen alleen dat het transport kort moet blijven, zonder getal.

De dood: Niveau 2

Verdoofd vóór het ontbloeden: toegestane methoden zijn onder meer elektrische verdoving en gas met meer dan 40 procent CO2. Angst vóór en tijdens de verdoving is niet uitgesloten. Beter Leven eist verdoving in het slachthuis.

Prijzen

NormdoorsneespreidingWaar de prijs voor geldt
Wettelijk minimum (Nederland en EU)€ 12,50 per kgvarkenshaas, geen keurmerk genoemd op de productpagina, n=1, gezien op 22.11.2026
PLUS (Varkenshaas kort 500 g)

Wettelijk minimum: Rundvlees

NormLevensduurMoeder en jongBewegingsvrijheidLigplekBuitenIngrepenDe laatste reisDe dood
Wettelijk minimum (Nederland en EU)1-21111112
Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)11111112

Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.

Levensduur (Wettelijk minimum (Nederland en EU)): Niveau 1 tot 2

Afhankelijk van de boerderij niveau 1 tot 2. Alleen niveau 1 is gegarandeerd (Tot het groot genoeg is om gebruikt te worden. Het kan dan nog heel jong zijn).

Moeder en jong (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1

Het kalf wordt binnen enkele uren of dagen van zijn moeder gescheiden. De Nederlandse wet verbiedt dat niet, en het is gebruikelijk bij kalveren uit melkveebedrijven, ook biologische: EU-biologisch geeft de voorkeur aan 90 dagen moedermelk, maar eist niet dat het kalf bij de koe blijft. Bij kalfsvlees wordt het kalf direct na de geboorte of binnen enkele dagen bij zijn moeder weggehaald, en het gaat al jong van het melkveebedrijf weg. In de praktijk gaan kalveren vanaf een leeftijd van 14 dagen naar vleeskalverbedrijven. Beter Leven staat dat toe vanaf 28 dagen (1 en 2 sterren) en vanaf 3 maanden (3 sterren). Alle normen voor kalfsvlees staan hier.

Bewegingsvrijheid (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1

Opstaan en gaan liggen. Hier ligt het wettelijk minimum: de Nederlandse wet staat aanbinden toe als het dier genoeg ruimte houdt voor zijn behoeften. Beter Leven verbiedt aanbinden bij alle drie de sterren (norm H09A). EU-biologisch, EKO en Demeter staan kleine bedrijven toe runderen aan te binden, daarom beginnen die normen op dit niveau. Bij kalfsvlees krijgt een kalf van 220 kg of meer volgens de wet 1,8 m² in een groepshok (1,7 m² vanaf 150 kg, 1,5 m² daaronder), en kalveren ouder dan 8 weken mogen niet in een individueel hok worden gehouden.

Ligplek (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1

Een eenvoudige, droge, redelijk schone plek. Het wettelijk minimum ligt hier: de Nederlandse wet heeft geen regel over de ligplek van volwassen runderen, en een wet die zwijgt telt als 1. Bij kalfsvlees moet volgens de wet de vloer van kalveren jonger dan twee weken zijn ingestrooid, en oudere kalveren hebben een ligplek nodig met stro, een kunststof mat, houten latten of een rubber toplaag, minstens 0,5 m² per kalf tot 3 maanden en 0,7 m² daarna. Beter Leven 1 en 2 sterren beginnen op dit niveau.

Buiten (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1

Het dier komt nooit buiten. Het wettelijk minimum ligt hier: de Nederlandse wet eist geen weidegang of uitloop voor runderen. Bij kalfsvlees komt het kalf volgens de wet en bij Beter Leven 1 ster nooit buiten.

Ingrepen (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1

Altijd, als het houden makkelijker wordt: de Nederlandse wet staat onthoornen van runderen zonder voorwaarde toe, en een neusring bij fokstieren. Andere ingrepen vragen een diergeneeskundige reden. Bij kalfsvlees zeggen de drie documenten van Beter Leven voor kalveren niets over onthoornen of castreren, dus elke norm voor kalfsvlees krijgt de wettelijke waarde.

De laatste reis (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1

Na een lange rit: de EU-wet staat 8 uur toe voor runderen, en langer in goedgekeurde voertuigen met rustpauzes. EU-biologisch en Demeter zeggen alleen dat het transport kort moet worden gehouden. Bij kalfsvlees moeten niet-gespeende kalveren na 9 uur reizen een uur rusten en mogen daarna nog 9 uur reizen. Kalveren jonger dan 10 dagen mogen niet over meer dan 100 km worden vervoerd.

De dood (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 2

Verdoofd voordat het dier wordt uitgebloed, met een penschiettoestel. Angst vóór het schot is niet uitgesloten. Beter Leven eist verdoving in het slachthuis. Biologisch en Demeter eisen snelle, effectieve verdoving. Dit geldt ook voor kalveren.

Levensduur (Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1

Vleesrunderen worden geslacht zodra ze groot genoeg zijn, lang voor ze oud zijn: een vleesstier na ongeveer 18 maanden, een afgedankte melkkoe na ongeveer zes jaar. Geen keurmerk stelt een leeftijd vast, dus elk keurmerk staat hier gelijk aan de wet: 1 tot 2. Bij kalfsvlees wordt het kalf na ongeveer zes maanden geslacht, bij Beter Leven 2 en 3 sterren na 8 tot 10 maanden. Het heeft dan een paar procent geleefd van de 14 jaar of meer die een koe kan halen. Alle normen voor kalfsvlees staan hier.

Prijzen

NormdoorsneespreidingWaar de prijs voor geldt
Wettelijk minimum (Nederland en EU)€ 10,68 per kg€ 10,45 tot € 10,92rundergehakt, geen keurmerk genoemd op de productpagina, n=2, gezien op 22.11.2026
Albert Heijn (AH Rundergehakt 1000 g), PLUS (Rundergehakt per kilo)

Wettelijk minimum: Vis

NormLevensduurMoeder en jongBewegingsvrijheidLigplekBuitenIngrepenDe laatste reisDe dood
Kweekzalm zonder keurmerk (wettelijk minimum, gekweekt in Noorwegen)11213312

Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.

Levensduur: Niveau 1

De vis wordt gevangen of geoogst zodra hij groot genoeg is voor de markt. Schol kan tot 50 jaar oud worden, tong 26 en haring 25 (FishBase). We vonden geen cijfer over de leeftijd waarop ze worden gevangen. Geen wet of keurmerk die we lazen stelt een leeftijd voor kweekvis, dus elke rij met kweekvis staat hier, ook ASC-zalm uit Noorwegen en biologische vis. Ook wilde vis begint hier, want hij kan jong worden gevangen.

Moeder en jong: Niveau 1

De eieren worden bij de ouderdieren weggehaald en uitgebroed in een broederij, en de jongen ontmoeten hun ouders nooit. EU-biologisch eist jonge vis van biologische ouderdieren. Noch de Nederlandse noch de Noorse wet heeft hierover een regel, dus de wet staat hier, en ASC-zalm en biologische vis ook.

Bewegingsvrijheid: Niveau 2

Zich omdraaien en strekken. EU-biologisch stelt maximale bezettingsdichtheden: 25 kg forel per kubieke meter, 20 kg zalm in zoet water, 10 kg zalm in netkooien in zee en 10 kg pangasius. Forel bij 25 kg staat op dit niveau. Ook ASC-zalm en kweekzalm zonder keurmerk staan hier: beide worden in Noorwegen gekweekt, en de Noorse wet staat hooguit 25 kg zalm per kubieke meter toe.

Ligplek: Niveau 1

Een eenvoudige plek: vis in tanks of netkooien heeft geen ligplek in de gebruikelijke zin. Noch de Nederlandse noch de Noorse wet heeft een regel, dus de wet staat hier, en ASC-zalm en biologische vis ook.

Buiten: Niveau 3

In sommige levensfasen buiten. Zalm met en zonder ASC staat hier: zalm groeit eerst op in bakken en gaat daarna naar open netkooien in zee.

Ingrepen: Niveau 3

Alleen als een bepaald dier behandeling nodig heeft: de Noorse wet verbiedt ingrepen bij levende vis, behalve merken en werk door een dierenarts of visgezondheidsbioloog, en zalm uit Noorwegen, met en zonder ASC, staat hier. Voor vis die in Nederland wordt gekweekt, verbiedt ook de Nederlandse wet lichamelijke ingrepen, tenzij een dierenarts ze nodig vindt of een besluit ze toestaat, en geen besluit noemt vis.

De laatste reis: Niveau 1

Na een lange rit: de EU-regels voor transport stellen geen tijdslimiet voor vis, en de Noorse transportregels ook niet. De wet staat hier, en ASC en biologisch ook.

De dood: Niveau 2

Verdoofd vóór het doden, maar angst vooraf is mogelijk: EU-biologisch eist onmiddellijke bewusteloosheid, de Nederlandse wet eist dat paling wordt verdoofd en de Noorse wet eist dat kweekvis wordt verdoofd. Zalm uit Noorwegen staat hier, met of zonder ASC: de strengere ASC-regels gelden pas vanaf mei 2028 voor alle bedrijven.

Prijzen

NormdoorsneespreidingWaar de prijs voor geldt
Kweekzalm zonder keurmerk (wettelijk minimum, gekweekt in Noorwegen)€ 24,78 per kgkweekzalmfilet, gekweekt in Noorwegen, geen ASC genoemd op de productpagina; beoordeeld naar de Noorse wet, n=1, gezien op 22.11.2026
PLUS (Zalmfilet met huid 500 g)

Meer hierover

Bronnen