Keurmerk
Wettelijk minimum: wat het voor de dieren betekent
Wettelijk minimum staat in onze tabel bij 5 producten (kip, zuivel, varkensvlees, rundvlees en vis). Bijvoorbeeld bij kip: voor 7 van de 7 vragen is een niveau vastgelegd, 0 daarvan op niveau 3 of hoger.
Wettelijk minimum: Kip
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wettelijk minimum (Nederland en EU) | 1 | 1 | 1 | 2 | 1 | n/a | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 1
Kip in de Nederlandse winkel komt van dieren die jong geslacht zijn. Gangbare vleeskuikens gaan na 35 tot 42 dagen naar het slachthuis, Beter Leven 1 en 2 sterren na 56 dagen, Beter Leven 3 sterren na 81 dagen, biologisch na 70 tot 81 dagen.
- Moeder en jong: Niveau 1
Elk vleeskuiken komt uit in een broederij en ontmoet zijn moeder nooit. Dat geldt voor het wettelijk minimum, voor Beter Leven, voor biologisch en voor Demeter.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 1
Bij het wettelijk minimum kunnen vleeskuikens staan en liggen. Volgens de wet mogen tot 33 kilo kip op één vierkante meter staan, en onder voorwaarden tot 39 of 42.
- Ligplek: Niveau 2
Alle normen voor kip geven een droge, schone plek op strooisel, van het wettelijk minimum tot Demeter.
- Buiten: Niveau 1
Bij het wettelijk minimum hoeft een vleeskuiken nooit naar buiten. De stal hoeft zelfs geen daglicht te hebben. Een bedrijf met 1 ster dat nog uitstel heeft voor de overdekte uitloop, kan hier tot eind 2028 staan.
- De laatste reis: Niveau 1
Volgens de wet en de biologische regels mag een kip ver worden vervoerd. Voor pluimveetransport bestaat in het EU-recht geen maximale tijd.
- De dood: Niveau 2
Alle kippen worden vóór de dood verdoofd, dus de dood komt snel, maar angst en stress vóór de verdoving zijn niet uitgesloten. Bij het elektrische waterbad wordt de kip eerst levend ondersteboven in een beugel gehangen en daarna door het bad gehaald. Bij CO2-verdoving raakt ze eerst bewusteloos en wordt ze pas daarna opgehangen.
Wettelijk minimum: Zuivel
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wettelijk minimum (Nederland en EU) | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 2
Een melkkoe wordt op vijf tot zes jaar gedood, jong voor een koe, zodra de melkproductie en de gezondheid achteruitgaan. Elke norm voor zuivel staat op dit niveau.
- Moeder en jong: Niveau 1
In de Nederlandse melkveehouderij wordt het kalf kort na de geboorte bij de koe weggehaald. De wet, Beter Leven (1 tot 3 sterren), biologisch, EKO en Demeter garanderen niet meer. Ook PlanetProof heeft geen regel over koe en kalf.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 1
Het wettelijk minimum blijft op dit niveau. De Nederlandse wet staat toe dat een koe wordt vastgebonden, zolang ze genoeg ruimte heeft voor haar behoeften. EU-biologisch, EKO en Demeter staan kleine bedrijven toe koeien vast te binden, daarom beginnen ze op dit niveau.
- Ligplek: Niveau 1
Een eenvoudige, droge plek. Het wettelijk minimum staat hier: de Nederlandse wet heeft geen regel over de ligplek van volwassen runderen, en een wet die zwijgt telt als 1.
- Buiten: Niveau 1
Volgens de Nederlandse wet hoeft een melkkoe helemaal niet naar buiten.
- Ingrepen: Niveau 1
Volgens de Nederlandse wet mag onthoornen zonder diergeneeskundige noodzaak: een houder mag het zelf doen bij kalveren jonger dan 4 weken. PlanetProof voegt geen eigen regel over onthoornen toe.
- De laatste reis: Niveau 1
Volgens de wet en de biologische regels mag een koe een hele dag worden vervoerd. Runderen mogen 8 uur worden vervoerd, en langer in goedgekeurde voertuigen (14 uur plus rust, en dat mag herhaald worden). PlanetProof stelt geen regel voor transport.
- De dood: Niveau 2
Elke koe wordt verdoofd met een penschiettoestel. Angst vóór het schot is niet uitgesloten.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| Wettelijk minimum (Nederland en EU) | € 1,29 per liter | halfvolle melk, geen keurmerk genoemd op de productpagina, n=1, gezien op 22.11.2026 PLUS (Halfvolle melk 1 L) |
Wettelijk minimum: Varkensvlees
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wettelijk minimum (Nederland en EU) | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 1
Een vleesvarken wordt geslacht als het ongeveer zes maanden oud is en ongeveer 120 kg weegt. We vonden geen Nederlandse wet of keurmerk met een minimumleeftijd, dus dit geldt voor elke norm voor varkensvlees.
- Moeder en jong: Niveau 2
De big zoogt ongeveer vier tot zes weken. De wet zegt minstens 28 dagen. Bij Beter Leven worden biggen gemiddeld met 28 dagen gespeend bij 1 ster (bindend uiterlijk vanaf 2 mei 2027), met 35 dagen bij 2 sterren en met 42 bij 3 sterren. EU-biologisch geeft de voorkeur aan 40 dagen moedermelk.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 1
Opstaan en gaan liggen: volgens de wet krijgt een varken van 85 tot 110 kg 0,8 m², een vierkant van ongeveer 89 cm. Boven 110 kg is het 1,0 m². Beter Leven 1 ster geeft gemiddeld 0,9 m² in groepen van 40 of meer, en geen varken minder dan 0,85 m². De zeug telt bij deze vraag ook mee: waar ze rond de geboorte in een kraamhok mag worden gehouden, begint de norm op dit niveau. Dat geldt voor Beter Leven (5 dagen bij 1 en 2 sterren, 3 dagen bij 3 sterren), EU-biologisch en EKO (de beweging mag voor korte perioden worden beperkt) en Demeter (tot 14 dagen).
- Ligplek: Niveau 1
Een eenvoudige, droge plek: de wet zegt alleen dat de vloer niet helemaal uit roosters mag bestaan (met uitzonderingen voor gespeende biggen) en dat minstens 40 procent van het vloeroppervlak per varken dicht moet zijn.
- Buiten: Niveau 1
Het varken komt nooit buiten. Een lichte stal is genoeg: de Nederlandse wet heeft voor varkens geen regel over buiten en Beter Leven 1 ster eist er geen.
- Ingrepen: Niveau 1
Biggen mogen binnen 7 dagen zonder anesthesie worden gecastreerd en de staart mag tot dag 4 worden ingekort als er al verwondingen zijn gezien en andere maatregelen niet hielpen. Dit is het Nederlandse wettelijk minimum. Beter Leven 1 ster begint ook op dit niveau: het staat staart couperen toe als een dierenarts de noodzaak heeft vastgelegd.
- De laatste reis: Niveau 1
Na een lange reis, misschien een hele dag: de EU-wet staat 8 uur toe voor varkens en 24 uur in goedgekeurde voertuigen met water. EU-biologisch en Demeter zeggen alleen dat het transport kort moet blijven, zonder getal.
- De dood: Niveau 2
Verdoofd vóór het ontbloeden: toegestane methoden zijn onder meer elektrische verdoving en gas met meer dan 40 procent CO2. Angst vóór en tijdens de verdoving is niet uitgesloten. Beter Leven eist verdoving in het slachthuis.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| Wettelijk minimum (Nederland en EU) | € 12,50 per kg | varkenshaas, geen keurmerk genoemd op de productpagina, n=1, gezien op 22.11.2026 PLUS (Varkenshaas kort 500 g) |
Wettelijk minimum: Rundvlees
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wettelijk minimum (Nederland en EU) | 1-2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 |
| Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU) | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur (Wettelijk minimum (Nederland en EU)): Niveau 1 tot 2
Afhankelijk van de boerderij niveau 1 tot 2. Alleen niveau 1 is gegarandeerd (Tot het groot genoeg is om gebruikt te worden. Het kan dan nog heel jong zijn).
- Moeder en jong (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1
Het kalf wordt binnen enkele uren of dagen van zijn moeder gescheiden. De Nederlandse wet verbiedt dat niet, en het is gebruikelijk bij kalveren uit melkveebedrijven, ook biologische: EU-biologisch geeft de voorkeur aan 90 dagen moedermelk, maar eist niet dat het kalf bij de koe blijft. Bij kalfsvlees wordt het kalf direct na de geboorte of binnen enkele dagen bij zijn moeder weggehaald, en het gaat al jong van het melkveebedrijf weg. In de praktijk gaan kalveren vanaf een leeftijd van 14 dagen naar vleeskalverbedrijven. Beter Leven staat dat toe vanaf 28 dagen (1 en 2 sterren) en vanaf 3 maanden (3 sterren). Alle normen voor kalfsvlees staan hier.
- Bewegingsvrijheid (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1
Opstaan en gaan liggen. Hier ligt het wettelijk minimum: de Nederlandse wet staat aanbinden toe als het dier genoeg ruimte houdt voor zijn behoeften. Beter Leven verbiedt aanbinden bij alle drie de sterren (norm H09A). EU-biologisch, EKO en Demeter staan kleine bedrijven toe runderen aan te binden, daarom beginnen die normen op dit niveau. Bij kalfsvlees krijgt een kalf van 220 kg of meer volgens de wet 1,8 m² in een groepshok (1,7 m² vanaf 150 kg, 1,5 m² daaronder), en kalveren ouder dan 8 weken mogen niet in een individueel hok worden gehouden.
- Ligplek (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1
Een eenvoudige, droge, redelijk schone plek. Het wettelijk minimum ligt hier: de Nederlandse wet heeft geen regel over de ligplek van volwassen runderen, en een wet die zwijgt telt als 1. Bij kalfsvlees moet volgens de wet de vloer van kalveren jonger dan twee weken zijn ingestrooid, en oudere kalveren hebben een ligplek nodig met stro, een kunststof mat, houten latten of een rubber toplaag, minstens 0,5 m² per kalf tot 3 maanden en 0,7 m² daarna. Beter Leven 1 en 2 sterren beginnen op dit niveau.
- Buiten (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1
Het dier komt nooit buiten. Het wettelijk minimum ligt hier: de Nederlandse wet eist geen weidegang of uitloop voor runderen. Bij kalfsvlees komt het kalf volgens de wet en bij Beter Leven 1 ster nooit buiten.
- Ingrepen (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1
Altijd, als het houden makkelijker wordt: de Nederlandse wet staat onthoornen van runderen zonder voorwaarde toe, en een neusring bij fokstieren. Andere ingrepen vragen een diergeneeskundige reden. Bij kalfsvlees zeggen de drie documenten van Beter Leven voor kalveren niets over onthoornen of castreren, dus elke norm voor kalfsvlees krijgt de wettelijke waarde.
- De laatste reis (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1
Na een lange rit: de EU-wet staat 8 uur toe voor runderen, en langer in goedgekeurde voertuigen met rustpauzes. EU-biologisch en Demeter zeggen alleen dat het transport kort moet worden gehouden. Bij kalfsvlees moeten niet-gespeende kalveren na 9 uur reizen een uur rusten en mogen daarna nog 9 uur reizen. Kalveren jonger dan 10 dagen mogen niet over meer dan 100 km worden vervoerd.
- De dood (Wettelijk minimum (Nederland en EU) en Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 2
Verdoofd voordat het dier wordt uitgebloed, met een penschiettoestel. Angst vóór het schot is niet uitgesloten. Beter Leven eist verdoving in het slachthuis. Biologisch en Demeter eisen snelle, effectieve verdoving. Dit geldt ook voor kalveren.
- Levensduur (Kalfsvlees volgens het wettelijk minimum voor kalveren (Nederland en EU)): Niveau 1
Vleesrunderen worden geslacht zodra ze groot genoeg zijn, lang voor ze oud zijn: een vleesstier na ongeveer 18 maanden, een afgedankte melkkoe na ongeveer zes jaar. Geen keurmerk stelt een leeftijd vast, dus elk keurmerk staat hier gelijk aan de wet: 1 tot 2. Bij kalfsvlees wordt het kalf na ongeveer zes maanden geslacht, bij Beter Leven 2 en 3 sterren na 8 tot 10 maanden. Het heeft dan een paar procent geleefd van de 14 jaar of meer die een koe kan halen. Alle normen voor kalfsvlees staan hier.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| Wettelijk minimum (Nederland en EU) | € 10,68 per kg | € 10,45 tot € 10,92 | rundergehakt, geen keurmerk genoemd op de productpagina, n=2, gezien op 22.11.2026 Albert Heijn (AH Rundergehakt 1000 g), PLUS (Rundergehakt per kilo) |
Wettelijk minimum: Vis
| Norm | Levensduur | Moeder en jong | Bewegingsvrijheid | Ligplek | Buiten | Ingrepen | De laatste reis | De dood |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kweekzalm zonder keurmerk (wettelijk minimum, gekweekt in Noorwegen) | 1 | 1 | 2 | 1 | 3 | 3 | 1 | 2 |
Niveau 1 is het laagste. Hoe hoger het niveau, hoe meer het dier krijgt. Een bereik zoals 2-3 betekent dat onze bronnen geen eenduidig niveau geven. ? = geen vaste regel.
- Levensduur: Niveau 1
De vis wordt gevangen of geoogst zodra hij groot genoeg is voor de markt. Schol kan tot 50 jaar oud worden, tong 26 en haring 25 (FishBase). We vonden geen cijfer over de leeftijd waarop ze worden gevangen. Geen wet of keurmerk die we lazen stelt een leeftijd voor kweekvis, dus elke rij met kweekvis staat hier, ook ASC-zalm uit Noorwegen en biologische vis. Ook wilde vis begint hier, want hij kan jong worden gevangen.
- Moeder en jong: Niveau 1
De eieren worden bij de ouderdieren weggehaald en uitgebroed in een broederij, en de jongen ontmoeten hun ouders nooit. EU-biologisch eist jonge vis van biologische ouderdieren. Noch de Nederlandse noch de Noorse wet heeft hierover een regel, dus de wet staat hier, en ASC-zalm en biologische vis ook.
- Bewegingsvrijheid: Niveau 2
Zich omdraaien en strekken. EU-biologisch stelt maximale bezettingsdichtheden: 25 kg forel per kubieke meter, 20 kg zalm in zoet water, 10 kg zalm in netkooien in zee en 10 kg pangasius. Forel bij 25 kg staat op dit niveau. Ook ASC-zalm en kweekzalm zonder keurmerk staan hier: beide worden in Noorwegen gekweekt, en de Noorse wet staat hooguit 25 kg zalm per kubieke meter toe.
- Ligplek: Niveau 1
Een eenvoudige plek: vis in tanks of netkooien heeft geen ligplek in de gebruikelijke zin. Noch de Nederlandse noch de Noorse wet heeft een regel, dus de wet staat hier, en ASC-zalm en biologische vis ook.
- Buiten: Niveau 3
In sommige levensfasen buiten. Zalm met en zonder ASC staat hier: zalm groeit eerst op in bakken en gaat daarna naar open netkooien in zee.
- Ingrepen: Niveau 3
Alleen als een bepaald dier behandeling nodig heeft: de Noorse wet verbiedt ingrepen bij levende vis, behalve merken en werk door een dierenarts of visgezondheidsbioloog, en zalm uit Noorwegen, met en zonder ASC, staat hier. Voor vis die in Nederland wordt gekweekt, verbiedt ook de Nederlandse wet lichamelijke ingrepen, tenzij een dierenarts ze nodig vindt of een besluit ze toestaat, en geen besluit noemt vis.
- De laatste reis: Niveau 1
Na een lange rit: de EU-regels voor transport stellen geen tijdslimiet voor vis, en de Noorse transportregels ook niet. De wet staat hier, en ASC en biologisch ook.
- De dood: Niveau 2
Verdoofd vóór het doden, maar angst vooraf is mogelijk: EU-biologisch eist onmiddellijke bewusteloosheid, de Nederlandse wet eist dat paling wordt verdoofd en de Noorse wet eist dat kweekvis wordt verdoofd. Zalm uit Noorwegen staat hier, met of zonder ASC: de strengere ASC-regels gelden pas vanaf mei 2028 voor alle bedrijven.
Prijzen
| Norm | doorsnee | spreiding | Waar de prijs voor geldt |
|---|---|---|---|
| Kweekzalm zonder keurmerk (wettelijk minimum, gekweekt in Noorwegen) | € 24,78 per kg | kweekzalmfilet, gekweekt in Noorwegen, geen ASC genoemd op de productpagina; beoordeeld naar de Noorse wet, n=1, gezien op 22.11.2026 PLUS (Zalmfilet met huid 500 g) |
Meer hierover
- Wettelijk minimum vs Beter Leven (Dierenbescherming)
- Wettelijk minimum vs Beter voor Natuur & Boer (Albert Heijn)
- Wettelijk minimum vs PlanetProof / On the way to PlanetProof
- Wettelijk minimum vs EU-biologisch (Skal)
- Wettelijk minimum vs EKO
- Wettelijk minimum vs Demeter
- Wettelijk minimum vs Wilde vis zonder keurmerk
- Wettelijk minimum vs MSC (wild gevangen vis)
- Wettelijk minimum vs ASC (gekweekte vis)
- Kip: alle keurmerken vergeleken
- Zuivel: alle keurmerken vergeleken
- Varkensvlees: alle keurmerken vergeleken
- Rundvlees: alle keurmerken vergeleken
- Vis: alle keurmerken vergeleken
Bronnen
- Wageningen Social & Economic Research, Pluimveevleessector in Nederland (Van Horne, Benus), december 2025, tabel 1
- Beter Leven, pagina over vleeskuikens
- Kip in Nederland (site van de Nederlandse pluimveevleesketen), veelgestelde vragen, slachtleeftijd per soort vleeskuiken
- Skal Biocontrole, Slachtleeftijd pluimvee (minimale slachtleeftijd voor biologisch pluimvee; een langzaam groeiend ras betekent hoogstens 40 g groei per dag)
- Beter Leven Vleeskuikens 1 ster v5.2, 2 sterren v2.2, 3 sterren v2.2 (ZW, geldig vanaf 2 januari 2023)
- Verordening (EU) 2018/848, bijlage II deel II (veehouderij), oorspronkelijke tekst
- Internationale Demeter Biodynamic Standard (stand september 2025), paragrafen 6.3.5.1, 6.3.5.3, 6.3.5.4, 6.3.6.5, 6.3.10, bijlage 7
- Besluit houders van dieren (Wettenbank BWBR0035217), artikelen 1.6, 1.11, 1.20, 2.2 tot en met 2.5, 2.12, 2.17, 2.28, 2.30-2.46, 2.50, 2.71, 5.1, 5.10 en 5.11
- Richtlijn 2007/43/EG van de Raad (vleeskuikens): strooisel in de bruikbare ruimte, artikel 2
- Verordening (EG) nr. 1/2005, bijlage I hoofdstuk V punten 1.2, 1.4, 2.1
- Verordening (EG) nr. 1099/2009, artikel 4, lid 1 en artikel 4, lid 4 (verdovingsplicht voor zoogdieren en vogels); artikel 1, lid 1: voor vissen geldt alleen artikel 3, lid 1 (vermijdbare pijn, stress of lijden besparen), dus het EU-recht kent geen verdovingsplicht voor vissen
- Beter Leven slachterij: Verklaring verdoofd slachten v2.0 (8 maart 2024) en de documenten Zelfevaluatie slachterij (juli 2023)
- Tweede Kamer, Kamerstuk 36915-XIV nr. 6 (antwoorden op de landbouwbegroting 2026, gepubliceerd op 23 april 2026), vragen 111 tot en met 114 over de verdovingsmethoden in 2025
- CRV (Coöperatie CRV), Bedrijven en koeien in cijfers, rij 2026 van de afvoertabel
- Wageningen Livestock Research, Rapport 1134, Feiten en cijfers over de Nederlandse veehouderijsectoren 2018 (Van der Peet e.a.), paragrafen over melkkoeien, varkens en vleesstieren
- Gosselink, Bos, Bokma, Groot Koerkamp (ASG Wageningen UR), “Oudere koeien voor een duurzame houderij”, V-focus, augustus 2008
- On the way to PlanetProof Melk, criteria M.3.0 (SMK, geldig vanaf 1 januari 2025, update van juni 2026 met besluiten tot 18 juni 2026), criteria 4.1, 4.9, 4.11, 4.13, 4.14, 4.17.1 en bijlage 2 (sectorafspraken)
- Van Hall Larenstein (Hopster, Bergsma, Biewenga) voor De Duurzame Zuivelketen, 13 april 2016, enquête onder 534 Nederlandse melkveehouders
- Beter Leven Melkrund 1 ster v2.1, 2 sterren v1.1, 3 sterren v2.1 (ZW, 3 februari 2025)
- Beter Leven, pagina over melkkoeien
- Uitvoeringsverordening (EU) 2020/464, artikelen 2, 9, 22 en bijlagen I en II
- Rijksoverheid, nieuwsbericht van 11 september 2026, “Dierenwelzijn in de veehouderij naar een hoger niveau”
- Wet dieren art. 2.8 (lichamelijke ingrepen verboden, tenzij diergeneeskundig nodig of bij besluit aangewezen) met Besluit diergeneeskundigen art. 2.2 (pluimvee; de snavelbehandeling is vanaf 1 september 2018 uitgefaseerd en kan nu alleen nog onder de tijdelijke vrijstelling in Regeling diergeneeskundigen art. 7.3, die voor leghennen op 1 januari 2019 is geëindigd, zie stcrt), 2.3 (varkens: castratie, staart couperen tot 4 dagen, tanden slijpen tot 7 dagen, de laatste twee alleen als er verwondingen zijn gezien en andere maatregelen niet hielpen), 2.4 (runderen: onthoornen, neusring bij fokstieren), 2.7 (geen onnodige pijn)
- Rijksoverheid, dierenwelzijn bij productiedieren
- NVWA-BuRO, Risicobeoordeling Roodvlees- en Grofwildketen 2024, hoofdstuk 10 Dierenwelzijn slachthuis, paragraaf 10.1.1.1
- CBS StatLine tabel 7123slac: Vleesproductie, aantal slachtingen en geslacht gewicht per diersoort (jaarcijfers 2024 en 2025, 2025 voorlopig)
- Beter Leven Varkens 1/2/3 sterren v3.1 (ZW, geldig vanaf 2 mei 2026)
- Beter Leven-consumentenpagina: Varkens
- Beter voor Natuur & Boer Kip 1.2 en Varken 1.1 (bovenop Beter Leven 1 ster)
- Beter Leven Runderen 1 ster v2.2, 2 sterren v2.2, 3 sterren v1.2 (ZW, 1 september 2024)
- Beter Leven Kalveren 1 ster v2.0, 2 ster v2.0, 3 ster v1.0 (ZW, 1 december 2022)
- Beter Leven-consumentenpagina: Vleeskalveren
- Dierenbescherming, dossier kalverentransporten
- Beter Leven-consumentenpagina: Vleesrunderen
- Wageningen Livestock Research, Rapport 1287, Update ongerief-analyses 2018-2020, hoofdstuk 3 over vleeskalveren
- SKV: Kwaliteitsregeling Vitaal Kalf (bereik: kalveren tot 8 maanden)
- Akvakulturdriftsforskriften (FOR-2008-06-17-822), Noorse regels voor aquacultuur, par. 25, 31 en 34, zoals gelezen voor onze tabel van Noorwegen
- FishBase: schol (Pleuronectes platessa), hoogste gemelde leeftijd
- FishBase: tong (Solea solea), hoogste gemelde leeftijd
- FishBase: Atlantische haring (Clupea harengus), hoogste gemelde leeftijd
- CBS StatLine tabel 83622NED: Visserij en aquacultuur, hoeveelheid vis, schaal- en schelpdieren (jaarcijfers 2024, definitief)
- PLUS, productpagina Zalmfilet met huid 500 g: geen ASC, herkomst Noorwegen, gekweekt in de fjorden van Noorwegen
- PLUS, productpagina Vis Marine zalmfilets: ASC-logo, zalm gekweekt in Noorwegen in open aquacultuur
- ASC Farm Standard V1.0.1A2 (augustus 2026), indicatoren 4.1.1.12, 4.1.3.2 tot en met 4.1.3.6
- Forskrift om næringsmessig transport av dyr (FOR-2012-02-08-139), Noorse regels voor diertransport, zoals gelezen voor onze tabel van Noorwegen
- Dyrevelferdsloven (LOV-2009-06-19-97), Noorse dierenwelzijnswet, zoals gelezen voor onze tabel van Noorwegen